Znowu wracam do tematu filtrów przeciwsłonecznych. Zainspirowała mnie do tego pewna Pani, która z ogromnym zapałem zachęca do stosowania filtrów SPF jednej, konkretnej marki. Dlaczego? Bo rzekomo są „w 100% bezpieczne dla raf i oceanów”. Zaciekawiło mnie to bardzo…
Tym razem nie będę Was przekonywać, dlaczego warto sięgać po ochronę SPF (bo to już doskonale wiecie). Chciałbym jednak zaktualizować stan wiedzy naukowej i zweryfikować to, co serwują nam działy marketingu. Ciekawi szczegółów? No rzućmy #okiemfaceta na ten temat.
Lista złych filtrów chemicznych – co z tego zostało?
Kilka lat temu przez media przetoczyła się fala alarmujących artykułów o olbrzymim, niszczącym wpływie filtrów chemicznych na ekosystemy morskie. Na celownik znalazł się np. oktokrylen , oktinoksat czy oksybenzon (benzophenone-3). Narracja była prosta: używasz filtrów chemicznych to przyczyniasz się do „zagłady świata” i niszczenia raf koralowych. Nie będę ukrywał, że sam w to wszedłem.
W odpowiedzi na sytuację to marki kosmetyczne zaczęły masowo zmieniać receptury, dumnie naklejając na opakowania różne deklaracje. Wielu konsumentów poszło jeszcze dalej, przypisując toksyczne działanie absolutnie wszystkim syntetycznym filtrom UV, uciekając w stronę naturalnych olejów (pozostawię to bez komentarza…).
Co na to nauka? Przygotowując ten wpis rzuciłem oko na kilka publikacji i okazuje się, że wpływ filtrów chemicznych na globalną kondycję raf może być znacznie mniejszy, niż pierwotnie sądzono.
Gdzie leżał błąd? Czy problem to metodologia badań?
Wczesnym badaniom laboratoryjnym, które wywołały tę medialne zamieszanie, z dzisiejszej perspektywy można zarzucić błędy pod kątem metodologicznym. Tu trwają dyskusje! Przede wszystkim testowano w nich tzw. toksyczność ostrą w nierealistycznych stężeniach.
Koralowce w małych akwariach poddawano działaniu dawek filtrów rzędu miligramów na litr. W realnym środowisku morskim, bo w nawet na obleganych przez turystów plażach to stężenia te są tysiąckrotnie niższe (mierzone w nanogramach!). Dodatkowo w laboratorium badano czyste substancje, a nie gotowe formuły kosmetyczne, które zachowują się w wodzie zupełnie inaczej (np. pomyślmy o rozpuszczalności czystych substancji a tych samych substancji w mieszaninie innych związków). Wpływ substancji chemicznych oczywiście istnieje, ale nie w takiej skali, jak sugerowano.
Tlenek cynku jako bezpieczna alternatywa? Niezupełnie…
Wspomniana wcześnie przeze mnie Pani (która w mojej ocenie sprzedawała, niż edukowała) jako alternatywę wskazała kosmetyk zawierający filtr mineralny, a dokładniej tlenek cynku.
Otóż okazuje się, że świat chemii nie jest czarno-biały:
- Wersje NANO: Jeśli w kosmetyku zastosowano tlenek cynku w formie nanocząsteczek (aby krem nie bielił skóry), może być on dla raf koralowych równie toksyczny co potępiane filtry chemiczne. Nanocząsteczki wywołują u organizmów morskich silny stres oksydacyjny.
- Uwalnianie jonów: Tlenek cynku w środowisku wodnym ulega stopniowemu rozpuszczaniu, będąc źródłem wolnych jonów cynku (Zn2+). Ich nadmiar w wodzie destabilizuje metabolizm fitoplanktonu i mikroorganizmów wodnych.
W pewnym uproszczeniu mamy: Tlenek cynku (Nano) ──> Stres oksydacyjny + Uwalnianie jonów Zn2+ ──> Toksyczność dla mikroorganizmów morskich
Zakazy w Tajlandii vs rzeczywistość (moje osobiste obserwacje)
Głośnym echem w mediach odbiły się też zakazy wwożenia i używania tradycyjnych kremów z filtrami do kurortów znajdujących się np. na Hawajach czy Tajlandii. W Tajlandii oficjalnie nie wolno stosować kosmetyków zawierających oksybenzon, oktinoksat, 4-metylobenzylidenokamforę czy butylparaben. Sprawa dotyczy szczególnie parków narodowych.
Dwa miesiące temu miałem okazję osobiście to zweryfikować. Przebywałem kilka dni na pięknej wyspie będącej częścią morskiego parku narodowego w Tajlandii. I wiecie co? Nikt mnie nie zapytał, czym się smaruję. Na granicy parku nie było żadnej kontroli kosmetyków ani realnych zakazów wwozu.
Uwielbiam Tajlandię, jej ludzi i klimat, ale moim skromnym zdaniem to dużo większym zagrożeniem dla rafy jest masowa, niekontrolowana turystyka i fatalna gospodarka odpadami. W rezerwacie teoretycznie obowiązywał zakaz używania foliowych reklamówek. Efekt? W jednym sklepie dawali torby szmaciane, a sto metrów dalej, w drugim markecie, pakowali wszystko w plastikowe torebki. Ilość śmieci, tworzyw sztucznych i ogólny syf, jaki generują tam turyści (i częściowo mieszkańcy), jest porażający.
Legendarna rzeka Chao Phraya, która przepływa przez Bangkok, jest tak zanieczyszczona chemicznie i mikrobiologicznie, że przy niej nasza krajowa Wisła wygląda jak luksusowe, sterylne uzdrowisko!
Podsumowanie: Co naprawdę zabija rafy koralowe?
Podsumujmy fakty naukowe. Największym, realnym zagrożeniem dla światowych raf koralowych są globalne zmiany klimatyczne: wzrost temperatury oceanów (powodujący masowe blaknięcie), zakwaszenie wód (utrudniające koralowcom budowanie szkieletów) oraz bezpośrednia, destrukcyjna działalność człowieka (ścieki, plastik, kotwice łodzi).
Znaczenie samych filtrów UV w globalnej skali jest bez porównania mniejsze, niż sadzono. Nie oznacza to, że mamy o tym temacie zapomnieć i ignorować skażenie środowiska, bo świadomy wybór składników zawsze ma sens. Jednak pamiętajcie: niektóre marki nadinterpretują fakty naukowe…bo na końcu i tak chodzi o sprzedaż.
A jakie jest Wasze zdanie na ten temat?
Literatura:
Miller et al. Environ Sci Eur (2021) 33:74 https://doi.org/10.1186/s12302-021-00515-w
RESEARCH
- „Toxic effects of UV filters from sunscreens on coral reefs revisited: regulatory aspects for “reef safe” products” Ingo B. Miller , Sascha Pawlowski, Matthias Y. Kellermann, Mechtild Petersen‑Thiery, Mareen Moeller, Samuel Nietzer and Peter J. Schupp. Miller et al. Environ Sci Eur (2021) 33:74 Miller et al. Environ Sci Eur (2021)
- „Membrane lipid profiles of coral responded to zinc oxide nanoparticle-induced perturbations on the cellular membrane” Aquatic Toxicology Volume 187, June 2017, Pages 72-81, Chuan-Ho Tang, Ching-Yu Lin, Shu-Hui Lee, Wei-Hsien Wang
- „Unveiling zinc oxide nanoparticle toxicity in Symbiodinium kawagutii: Proteomic insights and coral reef implications„, Ecotoxicology and Environmental Safety
- Volume 309, 1 January 2026, 119615, Fu-Fang Wen, Qing-Ling Ma, Hao-Ran Guo, Yan Huang, Xiao Zhang, Yi-Tong Yao, Da-Wei Li, Wei-Dong Yang, Hong-Ye Li, Li-Gong Zou.
Tego się po prostu dobrze słucha wewnętrznie.Zatrzymałem się przy tym wpisie na dłużej. To podejście do tematu było rzadko spotykane – i dobrze. Dobrze się czyta coś, co powstało z ciekawości, a nie z obowiązku.